لیست حیوانات در حال انقراض ایران
ایران کشوری است با تنوع زیستی بالا که به دلیل وجود کوهستانها، جنگلها، بیابانها، دشتها و دریاها زیستگاه گونههای متعددی از جانوران به شمار میآید. این سرزمین از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب، میزبان گونههایی است که بسیاری از آنها ارزش جهانی دارند. با این حال، فعالیتهای انسانی مانند تخریب جنگلها، شکار بیرویه، کمبود منابع آبی و تغییرات اقلیمی باعث شده است تعداد زیادی از حیوانات ایران در معرض خطر جدی انقراض قرار گیرند. آشنایی با این گونهها و دلایل تهدید بقای آنها میتواند در افزایش آگاهی عمومی و جلب توجه به ضرورت حفاظت از محیط زیست مؤثر باشد.
حیوانات در حال انقراض ایران
لیست حیوانات در معرض خطر ایران بر اساس اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، عبارتند از:
۱- یوزپلنگ آسیایی (Acinonyx jubatus venaticus)
یوز آسیایی یا یوز ایرانی تنها زیرگونه بازمانده یوز در قاره آسیاست که امروزه فقط در ایران یافت میشود. این حیوان بیشتر در دشتها و بیابانهای مرکزی کشور مانند پارک ملی توران (سمنان) و پناهگاه میاندشت زندگی میکند. جمعیت یوز به شدت کاهش یافته و کمتر از ۲۰ فرد آن در طبیعت برآورد میشود. تصادفات جادهای، کمبود طعمه و شکار از مهمترین تهدیدها برای این گونه هستند.
۲- پلنگ ایرانی (Panthera pardus tulliana)
پلنگ ایرانی بزرگترین زیرگونه پلنگ در جهان است. زیستگاه آن بیشتر در جنگلهای هیرکانی شمال، رشتهکوه البرز، بخشهایی از شمالشرق (خراسان) و جنوبشرق کشور است. این حیوان نقش مهمی در زنجیره غذایی دارد و نابودی آن باعث برهم خوردن تعادل اکوسیستم میشود. شکار غیرمجاز و تخریب زیستگاه از تهدیدهای اصلی پلنگ ایرانی هستند.
۳- خرس سیاه آسیایی (Ursus thibetanus gedrosianus)
خرس سیاه آسیایی یا همان “خرس بلوچی”، تنها زیرگونه خرس سیاه در ایران است که در مناطق کوهستانی جنوب شرق (استانهای هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان) زیست میکند. این حیوان شبگرد است و بیشتر از میوهها، گیاهان و حشرات تغذیه میکند. کاهش منابع غذایی، تخریب زیستگاه و شکار باعث شده این گونه در معرض خطر قرار گیرد.
۴- تمساح پوزهکوتاه ایرانی (Crocodylus palustris) – گاندو
گاندو تنها گونه تمساح ایران است که در رودخانهها و برکههای سیستان و بلوچستان زندگی میکند. مردم محلی احترام ویژهای برای این حیوان قائل هستند و حتی باورهای فرهنگی خاصی درباره آن دارند. خشکسالیهای اخیر و کمبود منابع آبی مهمترین تهدید برای بقای گاندو است.
۵- گوزن زرد ایرانی (Dama dama mesopotamica)
گوزن زرد ایرانی (نام علمی: Dama dama mesopotamica) یکی از زیرگونههای گوزن زرد است که زمانی در آستانه انقراض قرار داشت، اما با اقدامات حفاظتی موفق، توانست از خطر نابودی نجات یابد. این گونه ابتدا در جزیره اشک احیا شد و سپس با افزایش جمعیت، تعدادی از آنها به زیستگاه تاریخی خود در حوزه زاگرس منتقل شدند. بر اساس آخرین سرشماری سازمان محیط زیست در خرداد ۱۴۰۳، جمعیت گوزن زرد ایرانی حدود ۳۵۰ رأس اعلام شد که نشان میدهد این گونه اکنون در مسیر عبور از مرحله خطر انقراض قرار دارد.
اکثر گوزنهای زرد ایرانی در مناطق محصور و وسیع نگهداری میشوند؛ از جمله دشت ناز ساری، پناهگاه حیات وحش سمسکنده در ساری، جزایر اشک و کبودان دریاچه ارومیه، میانکتل دشت ارژن و منطقه حفاظتشده پریشان (دشت برم کازرون) در استان فارس. علاوه بر این، نمونههایی از این گونه و گوزنهای دورگه ایرانی و اروپایی در برخی باغوحشها و مراکز تحقیقاتی ایران و کشورهای دیگر نگهداری میشوند.
۶- میش مرغ (Great bustard)
میشمرغ از خانواده میشمرغسانان است و این خانواده شامل سه گونه پرنده میشود: میشمرغ، هوبره و زنگولهبال. در میان این سه گونه، وضعیت حفاظتی میشمرغ از همه بحرانیتر است. بر اساس سرشماری زمستان ۱۴۰۰، تنها ۱۹ فرد از این پرنده باقی مانده که در پناهگاه حیات وحش دشت «سوتاو » زندگی میکنند.
یکی از مهمترین عوامل تهدید این گونه، فعالیت ماشینهای کشاورزی مانند کمباینها است که پیش از آنکه جوجهها بتوانند پرواز کنند باعث نابودی آنها میشوند. علاوه بر این، تغییر روش کشت از دیم به آبی نیز تهدید بزرگی است، چرا که میشمرغ تنها در مزارع گندم دیم جوجهآوری میکند و آبیاری این مزارع منجر به از بین رفتن تخمها و جوجهها میشود.
۷- فک خزری (Pusa caspica)
فک خزری تنها پستاندار دریای خزر است و به طور ویژه در این دریا زندگی میکند. آلودگی آب، کاهش ذخایر ماهی و صید غیرمجاز باعث کاهش شدید جمعیت این گونه شده است. فک خزری در فهرست سرخ IUCN به عنوان گونه در معرض خطر قرار دارد.
۸- گور ایرانی (Persian onager)
گور ایرانی یکی دیگر از جانداران در معرض خطر انقراض در ایران است که بیشتر در مناطق بیابانی کشور زندگی میکند. این گونه در دو زیستگاه اصلی ایران یافت میشود: نخست در منطقه حفاظتشده توران در جنوب استان سمنان که حدود ۲۵۰ رأس گور ایرانی در آن زندگی میکنند و دوم در منطقه حفاظتشده بهرامگور در جنوب شرقی استان فارس که جمعیتی بالغ بر ۱۲۰۰ رأس دارد. با توجه به زادآوری طبیعی این گونه، پیشبینی میشود که جمعیت آن طی سال اخیر به حدود ۱۵۰۰ رأس رسیده باشد.
گور ایرانی از نظر قوانین ملی و بینالمللی به عنوان یک گونه در حال انقراض طبقهبندی شده است و حفاظت از زیستگاههای آن اهمیت بالایی برای حفظ تنوع زیستی کشور دارد.
۹- گربه پالاس (Felis manult)
گربهٔ پالاس (Felis manul) یک گربهسان وحشی کوچک بومی آسیای میانه و ایران است که کمی بزرگتر از گربه خانگی است. حدود ۶۰ سانتیمتر طول و ۳٫۶ کیلوگرم وزن دارد. موهایش خاکستری روشن یا زرد تیره با نوارهای عمودی و بسیار متراکم است و چشمان گرد، سر نسبتا بزرگ و پاهای کوتاه دارد.
این گربه در استپها تا ارتفاع ۴۰۰۰ متر زندگی میکند و عمدتا سحرگاه و غروب به شکار جوندگان، خرگوش، پرندگان و پیکاها میرود. زیستگاهش با زیستگاه جوندگان بزرگ و پیکای افغانی همپوشانی دارد.
در ایران، شمال شرق کشور مهمترین منطقه حضور آن است و گزارشهایی پراکنده از البرز مرکزی و شمال غرب نیز وجود دارد. اطلاعات کمی درباره تغذیه، تولیدمثل و رفتار اجتماعی این گونه در دست است. تهدید اصلی آن در ایران، حمله سگهای گله است.
دلایل اصلی انقراض حیوانات در ایران
تخریب زیستگاهها: تبدیل جنگلها به زمین کشاورزی و گسترش شهرها.
شکار بیرویه و غیرقانونی: برای پوست، گوشت یا تجارت غیرمجاز.
کاهش منابع غذایی: نابودی طعمهها و رقابت با دامهای اهلی.
خشکسالی و تغییرات اقلیمی: کاهش بارندگی و کمبود آب.
تصادفات جادهای: بهویژه برای گونههایی مثل یوزپلنگ آسیایی.
نتیجهگیری
حیات وحش ایران گنجینهای ارزشمند از گونههای نادر و منحصر به فرد است. یوز آسیایی، پلنگ ایرانی، خرس سیاه بلوچی، گاندو، گوزن زرد و بسیاری دیگر از حیوانات کشورمان در خطر نابودی قرار گرفتهاند. اگر امروز برای حفاظت از این گونهها اقدام نکنیم، فردا ممکن است تنها نامی از آنها در کتابها باقی بماند. آگاهیرسانی، حمایت از برنامههای حفاظتی، رعایت قوانین شکار و مشارکت مردم میتواند آیندهای روشنتر برای حیات وحش ایران رقم بزند.
