مفهوم کلمه ایزد و هم معنی آن
واژهی «ایزد» یکی از کهنترین و زیباترین واژههای فارسی است که از روزگاران باستان تا امروز برای اشاره به نیروی برتر و آفرینندهی هستی به کار رفته است. این واژه در متون ادبی، دینی و اسطورهای ایران جایگاه ویژهای دارد. در ادامه، معنی دقیق این واژه را در فرهنگها و منابع معتبر فارسی بررسی میکنیم.
معنی کلمه ایزد در لغتنامه دهخدا
در لغتنامهی دهخدا، ایزد چنین معنا شده است:
«خدا، پروردگار، آفریدگار، آفرینندهی جهان و آنکه آسمان و زمین را پدید آورده است.»
دهخدا اشاره میکند که «ایزد» در فارسی میانه و اوستایی به صورت yazata آمده و به معنی «ستودنی» یا «شایستهی پرستش» بوده است.
در متون زرتشتی، ایزدها گاه خدایان فرعی یا نیروهای نیک آفرینش هستند، مانند ایزد مهر، ایزد باد، ایزد ناهید و غیره.
معنی کلمه ایزد در فرهنگ فارسی معین
در فرهنگ فارسی معین آمده است:
ایزد (اِ.) = خدا، پروردگار، یزدان.
در فارسی میانه به معنی موجودی الهی و مقدس است که کارهای نیک و خیر در جهان از او سرچشمه میگیرد.
هممعنیهای ایزد
واژههای هممعنی با «ایزد» عبارتاند از:
- خدا
- پروردگار
- یزدان
- خالق
- آفریدگار
- سبحان
- احد
این واژهها همگی به نیروی یگانه و برتر هستی اشاره دارند که آفریننده و نگهبان جهان است.
ایزد یزدان یعنی چه؟
ترکیب ایزد یزدان در اصل تأکید بر یک معنا دارد، زیرا هر دو واژه به «خداوند» اشاره میکنند.
این ترکیب در متون کهن برای بزرگداشت و احترام بیشتر به کار میرفته است؛ به معنای «خدای بزرگ و نیک» یا «پروردگار دانا و پاک».
به عبارتی، «ایزد یزدان» یعنی «خدای یکتا و شایستهی پرستش».
معنی ایزد منان چیست؟
ایزد منان به معنی «خدای بخشنده و مهربان» است.
«منان» واژهای عربی از ریشهی «منّ» به معنی بخشندگی و نعمت دادن است.
پس «ایزد منان» یعنی «خدایی که بسیار نعمت میبخشد و مهر میورزد».
این ترکیب بیشتر در شعر فارسی و متون دینی برای اشاره به خدای رحمان و کریم به کار میرود.
هممعنی ایزد دانا و معنی ایزد یکتا
ایزد دانا یعنی خدای آگاه، خالقی که بر همه چیز داناست.
هممعنی آن در فارسی: خداوند دانا، عالم مطلق، پروردگار آگاه.
ایزد یکتا یعنی خدای یگانه، بیهمتا و بینیاز.
هممعنی آن در فارسی: خدای واحد، احد، خدای بیهمتا و بینظیر.
ایزد در اساطیر ایران باستان
در اساطیر و آیینهای ایران باستان، بهویژه در دین زرتشتی، واژهی ایزد (Yazata در اوستایی) جایگاه بسیار مهمی دارد. ایزدها در باور ایرانیان باستان موجوداتی مینوی و نیکسرشت بودند که میان انسان و اهورامزدا، یعنی خدای بزرگ و یگانه، واسطه محسوب میشدند. آنان تجلی نیروهای نیکی، پاکی و نظم کیهانی بودند و هر یک وظیفهای ویژه در جهان داشتند.
در اوستا، از دهها ایزد یاد شده است که هرکدام نمادی از یکی از نیروهای طبیعت یا ارزشهای اخلاقیاند. برای نمونه:
۱- ایزد مهر (میترا): نماد پیمان، راستی و نور خورشید.
۲- ایزد ناهید (آناهیتا): ایزدبانوی آبها، باروری و پاکی.
۳- ایزد تیشتر: نگهبان باران و پدیدآورندهی بارش برای رویش زمین.
۴- ایزد باد (وایو): فرمانروای بادها و نیروهای ناپیدا.
۵- ایزد سروش: پیامآور اهورامزدا و پاسدار نیایش و دعا.
ایرانیان باستان باور داشتند که این ایزدان، خادمان اهورامزدا هستند و هر یک بخشی از نظم آفرینش را نگاه میدارند. در حقیقت، واژهی «ایزد» در آن دوران به معنی «شایستهی پرستش» بوده است، نه به معنای خدایی مستقل، بلکه مظهر جلوههای نیکی در جهان.
در ادبیات فارسی نیز یاد ایزدان باستانی به کرّات آمده است؛ چنانکه فردوسی در شاهنامه میگوید:
به نام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد
که در حقیقت بازتاب همان باور کهن ایرانی به ایزدِ دانا و آفرینندهی خرد است.
معادل انگلیسی کلمه ایزد
معادل انگلیسی «ایزد» بسته به کاربرد آن متفاوت است، اما معمولترین ترجمهها عبارتاند از:
– God (خدا، پروردگار یکتا)
– Deity (موجود الهی یا ایزد در اسطورهها)
– Divine Being (موجود مقدس یا نیروی برتر)
