آب شیرین چگونه به وجود می آید؟
آب یکی از مهم‌ترین منابع طبیعی برای ادامه زندگی انسان، جانوران و گیاهان است. با وجود اینکه بخش بزرگی از سطح زمین را آب پوشانده، همه این آب‌ها برای آشامیدن یا استفاده مستقیم مناسب نیستند. بیشتر آب‌های موجود در اقیانوس‌ها و دریاها شور هستند و مقدار آب شیرین بسیار کمتر است. چرخه طبیعی آب، بارش، نفوذ آب در زمین و ذوب یخ‌ها در فرآیند به وجود آمدن آب شیرین نقش دارند.
آب شیرین چیست؟
آب شیرین به آبی گفته می‌شود که میزان نمک‌های محلول در آن بسیار پایین باشد و در شرایط طبیعی برای بسیاری از مصارف انسانی، کشاورزی و زیست‌محیطی مناسب باشد. رودخانه‌ها، دریاچه‌های شیرین، آب‌های زیرزمینی، یخچال‌های طبیعی و بخشی از رطوبت موجود در خاک از منابع آب شیرین به شمار می‌روند.
البته آب شیرین به معنای آبی کاملاً خالص نیست. این آب همچنان حاوی مقدار مشخصی مواد معدنی و املاح است. تفاوت اصلی آن با آب شور، غلظت بسیار کمتر نمک‌های محلول است.
مقدار آب شیرین و آب شور در کره زمین
تقریباً ۹۷ درصد از آب‌های کره زمین در اقیانوس‌ها و دریاها قرار دارد و شور است. تنها حدود ۳ درصد از آب زمین شیرین محسوب می‌شود. بخش زیادی از همین مقدار محدود نیز در یخچال‌های طبیعی و کلاهک‌های یخی ذخیره شده و به صورت مستقیم در دسترس انسان قرار ندارد.
آب‌های زیرزمینی، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و رطوبت خاک سهم بسیار کوچک‌تری از کل آب شیرین زمین را تشکیل می‌دهند. به همین دلیل، منابع قابل استفاده آب شیرین بسیار محدودتر از چیزی هستند که با نگاه کردن به سطح پرآب زمین تصور می‌کنیم.
این محدودیت اهمیت حفاظت از منابع آبی را بیشتر می‌کند. افزایش مصرف، آلودگی، خشکسالی و تغییرات اقلیمی می‌توانند دسترسی به منابع آب شیرین را دشوارتر کنند.
آب شیرین چگونه بدست می آید؟
فرآیند به وجود آمدن آب شیرین بیشتر با چرخه آب در طبیعت ارتباط دارد. گرمای خورشید باعث تبخیر آب اقیانوس‌ها، دریاها، رودخانه‌ها و سایر منابع آبی می‌شود. هنگام تبخیر، بیشتر نمک‌ها و مواد محلول در آب باقی می‌مانند و بخار آب به سمت جو حرکت می‌کند.
بخار آب در ارتفاعات سردتر می‌شود و با متراکم شدن، ابرها را تشکیل می‌دهد. سپس این رطوبت به شکل باران یا برف به سطح زمین بازمی‌گردد. بخشی از بارش وارد رودخانه‌ها و دریاچه‌ها می‌شود و بخشی دیگر در خاک نفوذ می‌کند و به تغذیه آب‌های زیرزمینی کمک می‌نماید.
در مناطق سردسیر، برف و بارش‌های زمستانی در قالب یخچال‌ها و توده‌های برفی ذخیره می‌شوند. با گرم شدن هوا، بخشی از این یخ‌ها ذوب شده و آب مورد نیاز رودخانه‌ها و اکوسیستم‌ها را تأمین می‌کنند. بنابراین، چرخه طبیعی آب یکی از عوامل اصلی به وجود آمدن آب شیرین و توزیع آن در نقاط مختلف زمین است.
مهم ترین منبع آب شیرین چیست؟
یخچال‌های طبیعی و یخ‌های دائمی بزرگ‌ترین بخش آب شیرین زمین را در خود جای داده‌اند. با این حال، این آب به دلیل قرار گرفتن در مناطق یخی، دسترسی مستقیم و آسانی ندارد.
آب‌های زیرزمینی نیز از مهم‌ترین منابع آب شیرین قابل استفاده برای انسان هستند. این آب‌ها در اثر نفوذ بارش در لایه‌های مختلف زمین شکل می‌گیرند و در بسیاری از مناطق برای آشامیدن، کشاورزی و مصارف مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند.
رودخانه‌ها و دریاچه‌های شیرین نیز منابع مهمی هستند، اما نسبت به ذخایر یخی و آب‌های زیرزمینی، مقدار بسیار کمتری از آب شیرین جهان را در خود جای داده‌اند.
منابع آب شیرین در ایران
ایران کشوری با اقلیم متنوع و در بسیاری از مناطق خشک و نیمه‌خشک است. منابع آب شیرین در ایران شامل رودخانه‌ها، دریاچه‌های شیرین، آب‌های زیرزمینی، چشمه‌ها و ذخایر برف و یخ در مناطق کوهستانی است.
رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس نقش مهمی در ذخیره برف و تأمین آب برخی رودخانه‌ها دارند. همچنین آب‌های زیرزمینی از منابع مهم تأمین آب در بسیاری از شهرها و مناطق روستایی ایران هستند. با این حال، برداشت بیش از ظرفیت طبیعی، کاهش بارندگی و خشکسالی فشار زیادی بر این منابع وارد کرده است.
مدیریت مصرف آب، جلوگیری از آلودگی رودخانه‌ها و سفره‌های زیرزمینی و استفاده درست از منابع موجود برای حفظ ذخایر آب شیرین اهمیت زیادی دارد. در واقع، به وجود آمدن آب شیرین یک فرآیند طبیعی و پیوسته است، اما سرعت تجدید بسیاری از منابع آبی با میزان مصرف انسان یکسان نیست.
نقش چرخه آب در تأمین آب شیرین
چرخه آب باعث می‌شود آب میان اقیانوس‌ها، جو، خشکی و منابع زیرزمینی جابه‌جا شود. تبخیر، تراکم، بارش، رواناب و نفوذ آب در زمین، مراحل اصلی این چرخه هستند.
در این فرآیند، آب شور اقیانوس‌ها پس از تبخیر و جدا شدن بخش زیادی از املاح، دوباره به شکل بارش به زمین بازمی‌گردد. به همین دلیل، چرخه آب طبیعی یکی از مهم‌ترین عوامل به وجود آمدن آب شیرین در طبیعت است.
جمع‌بندی
آب شیرین بخش کوچکی از آب موجود در کره زمین را تشکیل می‌دهد و بیشتر آن در یخچال‌های طبیعی و آب‌های زیرزمینی ذخیره شده است. چرخه آب، بارش، ذوب برف و یخ و نفوذ آب در زمین در تأمین و توزیع این منبع ارزشمند نقش دارند. شناخت فرآیند به وجود آمدن آب شیرین نشان می‌دهد که منابع قابل دسترس آن محدود هستند و حفاظت از آب، کاهش آلودگی و مصرف اصولی آن برای حفظ این ذخایر ضروری است.
